Hormonale disbalans: 10 signalen dat je hormonen uit balans zijn

Je hormonen zijn de stille regelaars van je lichaam. Ze sturen je energie, je stemming, je slaap, je gewicht en je vruchtbaarheid. Werken ze goed samen, dan merk je er niets van. Raakt de balans verstoord, dan geeft één ontregeld hormoon vaak een hele reeks klachten tegelijk.

Dat maakt hormoonklachten lastig te herkennen. Vermoeidheid, slecht slapen en een kort lontje kunnen bij van alles horen. Hieronder lees je welke hormonen wat doen, aan welke signalen je een disbalans herkent, wat de oorzaak kan zijn en wanneer meten zinvol is.

Wat hormonen doen

Hormonen zijn boodschapperstoffen. Ze worden aangemaakt in klieren, reizen via je bloed door je hele lichaam en geven daar instructies af: maak energie vrij, sla vet op, start de eisprong, ga slapen. Ze werken in kleine hoeveelheden en met grote gevolgen.

Het draait daarbij zelden om één hormoon. Je hormoonhuishouding is een systeem waarin alles met elkaar meebeweegt. Komt er ergens iets uit de pas, dan reageren de andere hormonen daarop. Dat is precies waarom klachten zo divers zijn en waarom het meten van één losse waarde vaak weinig oplevert.

Meten is weten

Hormoon test vrouw

Heb je last van vermoeidheid, onregelmatige menstruatie of stemmingswisselingen? Deze zelftest brengt enkele belangrijke hormonen in kaart.

Bekijk de test

De belangrijkste hormonen op een rij

Oestrogeen

Het bekendste vrouwelijke hormoon. Het regelt de opbouw van je baarmoederslijmvlies, beïnvloedt je huid, je botten en je stemming, en zorgt in de eerste helft van je cyclus voor energie en veerkracht. Een tekort geeft opvliegers, droogheid en slaapproblemen, een overschot ten opzichte van progesteron geeft juist gespannen borsten, vocht vasthouden en prikkelbaarheid.

Progesteron

Komt op na de eisprong en werkt kalmerend. Het bereidt je lichaam voor op een mogelijke zwangerschap en helpt je slapen. Blijft de eisprong uit, bijvoorbeeld door langdurige stress of in de aanloop naar de overgang, dan maak je minder progesteron aan. Veel vrouwen merken dat als onrust en slecht slapen in de tweede helft van hun cyclus.

Testosteron

Het belangrijkste mannelijke hormoon, maar vrouwen maken het ook aan. Het bepaalt spiermassa, botdichtheid, energie en libido. Bij mannen daalt het geleidelijk vanaf ongeveer het dertigste jaar. Meer daarover lees je in zit jij bovenop die apenrots en in komen mannen ook in de overgang.

Cortisol

Je stresshormoon, en tegelijk de grootste verstoorder van de rest. Bij langdurige belasting blijft cortisol verhoogd, en dat onderdrukt de aanmaak van je geslachtshormonen. Zo wordt een drukke periode een cyclus die uit de pas loopt. Wat cortisol precies doet lees je in cortisol: wat het doet en hoe je het meet.

Insuline

Regelt je bloedsuiker. Eet je veel snelle koolhydraten, dan schiet je bloedsuiker omhoog en volgt er een piek insuline. Gebeurt dat de hele dag door, dan raakt je lichaam er minder gevoelig voor. Dat werkt door in je gewicht, je energie en bij vrouwen ook in je cyclus.

10 signalen van een hormonale disbalans

Geen enkel signaal is op zichzelf bewijs. Herken je er meerdere en houden ze langer dan een paar weken aan, dan is het zinvol om verder te kijken.

1. Aanhoudende vermoeidheid, ook na voldoende slaap
2. Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid of somberheid zonder duidelijke aanleiding
3. Moeilijk afvallen of juist onverklaarbare gewichtstoename, vooral rond je buik
4. Slaapproblemen, moeilijk inslapen of rond drie uur wakker worden
5. Een verminderd libido
6. Onregelmatige, uitblijvende of heftige menstruatie
7. Opvliegers of nachtelijk zweten
8. Huid- en haarproblemen, zoals een onzuivere huid of haaruitval
9. Concentratieproblemen en het gevoel dat je hoofd niet helder is
10. Minder spiermassa en kracht, terwijl je niet minder bent gaan bewegen

Wat je hormonen uit balans brengt

• Langdurige stress. De grootste boosdoener. Verhoogd cortisol onderdrukt je geslachtshormonen, want overleven gaat bij je lichaam voor voortplanting.
• Slaaptekort. Je hormonen volgen je dag-nachtritme. Structureel te weinig slaap verstoort dat ritme direct.
• Voeding en bloedsuiker. Vooral grote schommelingen door snelle suikers, en lange periodes zonder eten.
• Levensfase. Bij vrouwen de aanloop naar de overgang, bij mannen het geleidelijk dalende testosteron.
• Te weinig of juist te veel beweging. Zitten werkt averechts, maar zeer intensief trainen zonder herstel ook.
• Medicatie. Hormonale anticonceptie, corticosteroïden en schildkliermedicatie beïnvloeden je waarden.

Bij vrouwen: de cyclus als graadmeter

Je cyclus is een van de gevoeligste signalen die je hebt. Wordt hij langer of korter, blijft de menstruatie weg of verandert de hoeveelheid bloedverlies, dan zegt dat iets over de samenwerking tussen je hersenen en je eierstokken.

Grofweg zijn er drie fasen in je leven waarin er iets verschuift. In je vruchtbare jaren is stress de meest voorkomende verstoorder. Vanaf ongeveer je veertigste begint de aanloop naar de overgang, waarin je eisprong onregelmatiger wordt en je progesteron als eerste daalt. En in de overgang zelf daalt ook je oestrogeen, met opvliegers en slaapproblemen als bekendste gevolg. Hoe die fase verloopt lees je in de menopauze, wat, wanneer en waarom.

Speelt er tegelijk langdurige spanning, dan versterken die twee elkaar. In cortisol bij vrouwen staat hoe dat samenspel werkt.

Bij mannen: geleidelijk in plaats van plotseling

Mannen kennen geen overgang met een duidelijk begin. Wat er wel gebeurt, is dat testosteron vanaf ongeveer het dertigste jaar met een klein percentage per jaar daalt. Dat gaat zo langzaam dat je het jarenlang niet merkt, tot de optelsom voelbaar wordt: minder energie, minder spiermassa, minder zin in seks en een kortere lont.

Die klachten worden vaak toegeschreven aan drukte of leeftijd, terwijl een meting duidelijkheid kan geven. Wat je zelf kunt doen om je testosteron te ondersteunen staat in 13 tips om jouw testosteron te verhogen.

Wanneer een test zinvol is

Een hormoontest voegt vooral iets toe wanneer je klachten langer dan enkele weken aanhouden, wanneer je meerdere signalen tegelijk herkent, of wanneer je wilt weten of je klachten bij je hormonen horen of ergens anders vandaan komen.

Met de hormoon test voor vrouwen en de hormoon test voor mannen breng je je belangrijkste hormonen in één keer in beeld. Je neemt thuis een speekselmonster af, stuurt het op naar een gecertificeerd laboratorium en ontvangt binnen twee weken je uitslag, met de referentiewaarden erbij.

Twee dingen bepalen of je uitslag bruikbaar is. Het tijdstip, want hormonen als cortisol en testosteron volgen een dagritme en horen 's ochtends gemeten te worden. En bij vrouwen de cyclusdag, omdat oestrogeen en progesteron gedurende de maand sterk wisselen. In de instructies staat wanneer je afneemt. Menstrueer je niet meer, dan vervalt die richtlijn en meet je op een gewone dag.

Vermeld altijd welke medicatie je gebruikt, zeker hormonale anticonceptie, want dat weegt mee bij de interpretatie van je uitslag.

Wat je zelf kunt doen

De basis heeft meer invloed op je hormoonhuishouding dan de meeste supplementen.

• Slaap op vaste tijden. Elke dag rond hetzelfde moment op en naar bed doet meer dan een uur inhalen in het weekend.
• Eet regelmatig en stabiel. Eiwit en vezels bij elke maaltijd houden je bloedsuiker vlak, en dat scheelt insulinepieken.
• Beweeg dagelijks, maar bouw herstel in. Kracht en wandelen werken beter dan alleen intensieve trainingen.
• Pak je stress aan. Zolang cortisol hoog blijft, blijft de rest scheef staan.
• Beperk alcohol. Het verstoort je slaap en belast je lever, die hormonen afbreekt.
• Geef het tijd. Je hormoonhuishouding reageert in weken tot maanden, niet in dagen.

Een uitgebreidere uitwerking staat in 10 tips om jouw hormonen weer in balans te krijgen. Wil je eerst weten welk hormoon wat doet in je humeur en je energie, dan geeft nemen jouw hormonen een loopje met je daar meer achtergrond bij.

Wanneer je naar de huisarts gaat

Een zelftest geeft inzicht, maar stelt geen diagnose. Maak een afspraak bij een menstruatie die langer dan drie maanden wegblijft zonder zwangerschap, bij hevig of tussentijds bloedverlies, bij onverklaard gewichtsverlies, bij aanhoudende somberheid, of wanneer je klachten je dagelijks functioneren belemmeren.

Neem je uitslag mee naar dat gesprek. Gemeten waarden met de datum en het tijdstip erbij geven je arts meer houvast dan een beschrijving van je klachten alleen.