Vitamine D laten meten voor een operatie: zinvol of niet?

Voor een geplande operatie ga je langs de preoperatieve screening. Daar wordt gekeken naar je bloeddruk, je medicijnen, je hart en longen en eerdere narcoses. Je vitamine D-waarde zit daar meestal niet bij.

De laatste jaren komt de vraag op of dat niet zou moeten. Hieronder lees je waar die vraag vandaan komt, wat het onderzoek laat zien, en vooral ook wat het niet laat zien. Want op internet staan over dit onderwerp stevige beweringen die het bewijs niet dragen.

Waarom vitamine D hierbij ter sprake komt

Vitamine D gedraagt zich in je lichaam meer als een hormoon dan als een vitamine. Het speelt een rol bij je afweer, bij de opbouw van bot, bij spierkracht en bij de verwerking van calcium. Precies de dingen waar een operatie een beroep op doet: een wond die dicht moet, een afweer die bacteriën buiten houdt, en spieren die je weer op de been brengen.

Daar komt bij dat een laag gehalte in Nederland eerder regel dan uitzondering is in de winter. Je maakt vitamine D vooral aan in je huid onder invloed van zonlicht, en tussen oktober en april staat de zon hier te laag om daar genoeg aan te hebben.

Meten is weten

Vitamine D test

Heb je last van vermoeidheid, spierpijn of gewichtstoename? Deze zelftest brengt jouw vitamine D gehalte in kaart.

Bekijk de test

Wat het onderzoek laat zien, en wat niet

Bij operaties aan heup, knie, rug en hart is gekeken naar de vitamine D-waarde vooraf. Mensen met een laag gehalte deden het in die onderzoeken gemiddeld slechter: vaker een infectie in het wondgebied, een langer verblijf in het ziekenhuis, trager herstel.

Dat klinkt overtuigend, maar er zit een belangrijke kanttekening aan. Dit soort onderzoek laat een verband zien, geen oorzaak. Een laag vitamine D-gehalte komt namelijk zelden alleen. Het hoort vaker bij hogere leeftijd, bij weinig buiten komen, bij overgewicht, bij een chronische ziekte en bij minder bewegen. Dat zijn stuk voor stuk dingen die het herstel na een operatie óók vertragen. Welk deel van het verschil door de vitamine zelf komt, is daarmee niet te zeggen.

De logische vervolgvraag is of aanvullen vóór de operatie dan helpt. Daar is veel minder onderzoek naar gedaan, en de uitkomsten lopen uiteen. Je waarde kennen is dus vooral een signaal over hoe je ervoor staat, en geen knop waar je aan draait om het herstel te verbeteren.

Pas daarom op met de getallen die online rondgaan over dit onderwerp. Je komt stevige percentages tegen over ontstekingswaarden, hartritmestoornissen en verwardheid na narcose. Die komen vrijwel altijd uit één enkel onderzoek, vaak klein, en worden gepresenteerd alsof het vaststaat.

Wat de waarden betekenen

In een laboratoriumuitslag staat vitamine D als 25-hydroxyvitamine D, uitgedrukt in nanomol per liter. De grenzen die in Nederland worden aangehouden:

• onder de 30 nmol/l: een tekort
• tussen 30 en 50 nmol/l: krap
• vanaf 50 nmol/l: voldoende voor de meeste mensen

Boven de 75 jaar en bij mensen met broze botten wordt vaak een ruimere ondergrens aangehouden. Wat voor jou passend is, hangt af van je leeftijd en je situatie, en dat beoordeelt je arts.

Wanneer meten zinvol is

Niet bij iedereen, en niet altijd. Het voegt vooral iets toe als er tijd is om er nog iets mee te doen, en als de kans op een laag gehalte reëel is. Concreet:

• Je operatie staat over enkele weken of maanden gepland.
• Het is winterhalfjaar, grofweg oktober tot april.
• Je komt weinig buiten, hebt een donkere huid, bent boven de zeventig, draagt bedekkende kleding of hebt overgewicht.
• Je hebt een darmaandoening of een maagverkleining, waardoor de opname minder goed verloopt.

Bij een spoedoperatie heeft meten geen zin: er is geen tijd om een tekort aan te vullen, en de ingreep gaat sowieso door. Welke signalen op een tekort kunnen wijzen staat in vitaminetekort: symptomen waar je op moet letten.

Je waarde laten bepalen kan via je huisarts. Wil je het zelf doen, dan meet de vitamine D test hetzelfde 25-hydroxyvitamine D uit een vingerprik. Je krijgt een waarde in nmol/l die je naast de grenzen hierboven kunt leggen.

Wat je met de uitslag doet

Neem hem mee naar je huisarts of naar de preoperatieve screening, en ga niet zelf aan de slag. Dat laatste is bij een naderende operatie belangrijker dan anders.

Hoge doseringen op eigen houtje zijn namelijk niet zonder meer onschuldig. Vitamine D verhoogt de opname van calcium, en je calciumgehalte is juist rond een operatie iets waar artsen op letten, zeker bij ingrepen aan de schildklier of de bijschildklieren. Heb je nierproblemen of een verhoogd calcium, dan geldt dat des te meer.

Voor de gewone aanvulling gelden de adviezen van de Gezondheidsraad: 10 microgram per dag voor onder meer vrouwen vanaf vijftig, en 20 microgram vanaf zeventig jaar. Blijkt er een echt tekort te zijn, dan bepaalt je arts of er tijdelijk meer nodig is. Laat na ongeveer acht tot twaalf weken opnieuw meten, want eerder zie je het verschil nog niet terug in je bloed. Hoe je de opname verder ondersteunt lees je in krijg jij wel voldoende vitamine D binnen, en over oorzaken en klachten gaat is jouw vitamine D-gehalte op orde.

Wat dit niet is

Geen reden om een operatie uit te stellen of af te zeggen. Die afweging maakt je arts, en een vitaminewaarde weegt daarin niet op tegen de reden waarom je geopereerd wordt. Een zelftest geeft bovendien een waarde en een indicatie, en stelt niets vast.

Waar het wel voor dient: je gaat niet met een onnodig lege voorraad een periode in waarin je lichaam veel van zichzelf vraagt. Dat is een bescheiden winst, en zo hoor je hem ook te zien.

Veelgestelde vragen

Wordt vitamine D standaard gemeten voor een operatie?
Nee. De preoperatieve screening kijkt naar bloeddruk, medicijngebruik, hart, longen en eerdere narcoses. Vitamine D zit daar in Nederland niet standaard bij.

Helpt vitamine D slikken voor een operatie bij het herstel?
Dat is niet aangetoond. Er is wel onderzoek dat een laag gehalte koppelt aan trager herstel, maar dat laat een verband zien en geen oorzaak. Of aanvullen vooraf echt helpt, is nog onvoldoende onderzocht.

Hoe lang van tevoren moet ik meten?
Het liefst enkele weken tot maanden voor de ingreep. Blijkt er een tekort, dan heeft je lichaam ongeveer acht tot twaalf weken nodig voordat een hogere waarde terug te zien is in je bloed.

Mag ik zelf een hoge dosis vitamine D nemen voor een operatie?
Doe dat niet zonder overleg. Vitamine D verhoogt de calciumopname, en juist rond een operatie letten artsen op je calciumgehalte. Bij nierproblemen of een verhoogd calcium is voorzichtigheid extra op zijn plaats.