IJzertekort: symptomen en wanneer je het laat meten
Moe zijn terwijl je genoeg slaapt, bleek zien, buiten adem raken van een trap die je vroeger moeiteloos nam. IJzertekort is een van de meest voorkomende tekorten wereldwijd, en tegelijk een van de meest gemiste. De klachten worden namelijk zo vaak toegeschreven aan drukte of een slechte periode.
Hieronder lees je waaraan je het herkent, wie er risico loopt en waarom de uitslag van een ijzertest lastiger te lezen is dan je zou denken.
Wat ijzer doet
Je hebt ijzer nodig om hemoglobine te maken, het eiwit in je rode bloedcellen dat zuurstof door je lichaam transporteert. Kom je ijzer tekort, dan krijgen je spieren, je hersenen en je organen minder zuurstof. Vandaar dat vermoeidheid en kortademigheid de eerste dingen zijn die je merkt.
Daarnaast speelt ijzer een rol in je afweer, je concentratievermogen en de aanmaak van bepaalde hormonen en signaalstoffen.
Waaraan je een tekort herkent
- Vermoeidheid die niet verdwijnt na een goede nacht of een weekend rust
- Bleekheid, vooral zichtbaar aan het binnenste van je onderooglid en je nagelbed
- Kortademigheid of hartkloppingen bij inspanning die je normaal moeiteloos aankunt
- Duizeligheid of licht in je hoofd bij snel opstaan
- Koude handen en voeten
- Broze nagels of nagels met een lepelvorm
- Haaruitval
- Concentratieproblemen en prikkelbaarheid
- Rusteloze benen, vooral 's avonds in bed
- Vreemde trek in ijs, aarde of krijt, wat medisch pica heet en sterk op ijzertekort wijst
Die laatste twee zijn minder bekend maar juist veelzeggend. Rusteloze benen en een onbedwingbare drang om ijsblokjes te kauwen zijn beide klassieke signalen.
Wie er risico op loopt
- Menstruerende vrouwen, en zeker bij hevig of langdurig bloedverlies. Dit is verreweg de grootste groep.
- Zwangere vrouwen, doordat de behoefte fors toeneemt.
- Vegetariërs en veganisten. IJzer uit plantaardige bronnen wordt slechter opgenomen dan ijzer uit vlees.
- Tieners in de groei, vooral meisjes na de eerste menstruatie.
- Duursporters, door verlies via zweet en door afbraak van rode bloedcellen bij belasting.
- Mensen met darmklachten zoals coeliakie of een chronische darmontsteking, waarbij de opname verstoord is.
- Mensen die maagzuurremmers gebruiken, want maagzuur is nodig om ijzer op te nemen.
Waarom de uitslag lastig te lezen is
Dit is het punt waar de meeste verwarring ontstaat. Bij ijzer kijk je namelijk naar meerdere waarden tegelijk, en die vertellen elk iets anders.
Hemoglobine laat zien of je al bloedarmoede hebt. Dat is het eindstadium: je voorraad is dan al lang op.
Ferritine is je ijzervoorraad, en die daalt als eerste. Je kunt dus een normale hemoglobine hebben met een lege voorraad en toch flinke klachten. Dat wordt regelmatig gemist wanneer alleen naar bloedarmoede wordt gekeken.
Belangrijk om te weten: ferritine stijgt bij ontsteking, infectie of stress. Meet je tijdens een griep of een opvlamming, dan kan je voorraad hoger lijken dan hij is. Meet daarom op een gewone dag zonder ziekte.
Waarom je nooit zomaar ijzer moet slikken
Dit is belangrijker dan mensen denken. Te veel ijzer is schadelijk. Je lichaam heeft geen goede manier om het overschot kwijt te raken, en het hoopt zich op in je lever, hart en alvleesklier.
Bovendien geven ijzertabletten vaak buikklachten, obstipatie en misselijkheid. En bij sommige mensen speelt er een erfelijke aandoening waarbij het lichaam juist te veel ijzer opneemt.
Slik dus geen ijzer op eigen initiatief, en zeker niet langdurig, zonder dat er een tekort is vastgesteld. Een multivitamine met een kleine hoeveelheid is doorgaans geen probleem, een los ijzerpreparaat wel.
Wat je uit voeding kunt halen
Er zijn twee vormen. Heemijzer uit dierlijke producten wordt goed opgenomen, en zit vooral in rood vlees, lever en schelpdieren. Non-heemijzer uit plantaardige bronnen wordt minder goed opgenomen, en zit in peulvruchten, volkoren producten, noten, zaden en donkergroene groente.
Twee praktische regels maken veel verschil:
- Vitamine C verhoogt de opname van plantaardig ijzer aanzienlijk. Combineer peulvruchten of spinazie met paprika, citroen of sinaasappel.
- Koffie en thee verlagen de opname sterk. Drink ze niet bij de maaltijd maar minstens een uur ervoor of erna. Datzelfde geldt voor zuivel en calciumsupplementen.
Wanneer meten zinvol is
Een test voegt iets toe wanneer je klachten langer dan een paar weken aanhouden, wanneer je tot een risicogroep behoort, of wanneer je wilt weten of je vermoeidheid door een tekort komt voordat je aan supplementen begint.
De vitamine test brengt naast vitamines ook mineralen in beeld, zodat je in één keer ziet of er meer speelt dan ijzer alleen. Dat is nuttig, want tekorten komen zelden alleen: vitamine B12 en foliumzuur geven vergelijkbare klachten en gaan vaak samen met een ijzertekort. Zie vitaminetekort: symptomen waar je op moet letten.
Wanneer je naar de huisarts gaat
Ga langs bij aanhoudende vermoeidheid met bleekheid of kortademigheid, bij hevig menstrueel bloedverlies, bij bloed bij je ontlasting of zwarte ontlasting, bij onverklaard gewichtsverlies, of wanneer je klachten houdt ondanks aanpassingen in je voeding.
Bij mannen en vrouwen na de overgang is een ijzertekort minder vanzelfsprekend, omdat er dan geen maandelijks bloedverlies is. In die gevallen wil een arts weten waar het verlies vandaan komt, en dat is een belangrijke reden om het niet zelf met tabletten op te lossen.
-
Geplaatst in
Vitamines