Te laag cortisol: symptomen en wat je eraan doet

Over te hoog cortisol wordt veel geschreven. Logisch, want dat past bij het beeld van stress: gejaagd, slecht slapen, kort lontje. Maar er is ook een tegenovergestelde situatie die minder aandacht krijgt en die je net zo goed kunt overkomen. Je cortisol is dan juist te laag, en de klachten zien er anders uit.

Je bent dan niet gejaagd maar leeg. Je slaapt misschien wel acht uur en komt er 's ochtends nog steeds niet uit. Herstellen na een drukke dag duurt langer dan vroeger, en tegenslag komt harder binnen dan je van jezelf gewend bent.

Wat betekent een te laag cortisol?

Cortisol hoort een duidelijk dagritme te volgen. Kort na het wakker worden zit je op de piek, in de loop van de dag zakt de waarde, en rond middernacht is die op het laagste punt. Die ochtendpiek is wat je op gang brengt.

Bij een te lage waarde blijft die piek uit. Je lichaam geeft het startsein wel, maar er komt te weinig achter vandaan. Het gevolg merk je meteen: je wordt wakker zonder het gevoel dat er iets in werking is gezet.

Belangrijk om te weten is dat een lage waarde iets anders is dan een lage waarde met klachten. Sommige mensen zitten van nature aan de onderkant van het bereik en voelen zich prima. Pas als de meting én de klachten in dezelfde richting wijzen, wordt het een aanwijzing.

Meten is weten

Cortisol test

Ben je vermoeid, gestrest of snel geïrriteerd? Deze zelftest toont aan of jouw cortisolwaarde een rol speelt in jouw klachten.

Bekijk de test

Waaraan je het herkent

De klachten bij een te laag cortisol lopen deels samen met andere aandoeningen, dus geen enkel signaal is op zichzelf bewijs. Als je meerdere punten herkent, is het wel de moeite waard om verder te kijken.

• Je komt 's ochtends nauwelijks op gang, ook na voldoende slaap
• Je bent duizelig of licht in je hoofd bij te snel opstaan, passend bij een lage bloeddruk
• Je herstelt traag na inspanning, drukte of een ziekte
• Je hebt weinig eetlust, soms met gewichtsverlies
• Je hebt trek in zout
• Je spieren voelen slap of je kracht neemt af
• Je kunt weinig hebben: prikkels, drukte en tegenvallers komen hard aan
• Je bent somber of vlak, zonder dat je een duidelijke aanleiding kunt aanwijzen

Het verschil met te hoog cortisol

Beide situaties geven vermoeidheid, en juist daarom worden ze door elkaar gehaald. Het onderscheid zit in de aard van die vermoeidheid.

Bij een te hoge waarde ben je moe maar aan staan. Je lichaam is op, je hoofd blijft malen, je ligt 's nachts wakker terwijl je uitgeput bent. Vaak zie je gewichtstoename rond de buik en een korter lontje.

Bij een te lage waarde ben je moe en uit. Slapen lukt meestal wel, maar het levert niets op. In plaats van aankomen zie je eerder eetlust die wegvalt, en in plaats van prikkelbaarheid overheerst vlakheid.

Wat het lastig maakt: de een gaat regelmatig over in de ander. Na een lange periode waarin je cortisol verhoogd was, kan de aanmaak afvlakken. Mensen beschrijven dat vaak als het moment waarop de rek eruit ging.

Hoe het ontstaat

De meest voorkomende aanleiding is langdurige overbelasting. Werkdruk die maar niet afneemt, zorg voor iemand anders, chronische pijn, een periode van rouw of maandenlang te weinig slaap. De regelkring tussen je hersenen en je bijnieren blijft dan lang in de hoogste stand staan, en de aanmaak kan uiteindelijk afvlakken.

Daarnaast zijn er medische oorzaken. Langdurig gebruik van corticosteroïden, bijvoorbeeld prednison, remt de eigen aanmaak. Stoppen daarmee doe je daarom altijd in overleg met je arts en volgens een afbouwschema. Ook een aandoening van de bijnieren of de hypofyse kan de oorzaak zijn.

Over de term bijnieruitputting

Je komt online vaak de term bijnieruitputting tegen, of adrenal fatigue. Het is goed om te weten dat dit geen erkende medische diagnose is. Wat wél bestaat, is een meetbaar tekort aan cortisol door een aandoening van de bijnierschors, waarvan de ziekte van Addison de bekendste is. Dat is zeldzaam maar serieus, en het hoort bij de huisarts thuis.

Dat de term niet erkend is, betekent overigens niet dat je klachten niet echt zijn. Het betekent alleen dat een lage meting op zichzelf geen diagnose is, en dat je er een arts bij nodig hebt om te bepalen wat er speelt.

Wanneer je naar de huisarts gaat

Maak in elk geval een afspraak wanneer je onverklaard afvalt, wanneer je regelmatig duizelig wordt of flauwvalt, wanneer je huid donkerder kleurt op plekken die geen zon krijgen, wanneer je aanhoudend misselijk bent, of wanneer je zo moe bent dat je dagelijkse leven eronder lijdt.

Gebruik je corticosteroïden en herken je deze klachten, neem dan altijd contact op. Stop nooit op eigen initiatief met dat soort medicatie.

Hoe je jouw cortisol laat meten

Omdat cortisol een dagritme volgt, meet je bij een vermoeden van een te lage waarde in de ochtend. Dat is het moment waarop de waarde het hoogst hoort te zijn, dus daar valt een tekort het duidelijkst op.

Met onze cortisol test neem je thuis drie speekselmonsters af, verspreid over de ochtend. Uit die metingen bepaalt een gecertificeerd laboratorium jouw gemiddelde ochtendwaarde, die je naast het referentiebereik gelegd krijgt. Prikken is niet nodig en je hebt geen verwijzing nodig.

Speelt uitputting al langer en wil je een uitgebreider beeld, dan meet je meerdere momenten verspreid over de dag. Daarvoor zijn de stress test en de stress door uitputting test bedoeld. Die laatste is opgezet voor situaties waarin de klachten al maanden aanhouden.

Wat een uitslag precies zegt en waarom er geen enkel normaalgetal bestaat, lees je in cortisolwaarden: wat is normaal en hoe meet je het.

Wat helpt bij herstel

Bij een te lage waarde werkt het anders dan bij een te hoge. Harder trainen of strenger vasten maakt het doorgaans erger, omdat je je lichaam dan nog meer vraagt. Wat wel helpt:

• Regelmaat boven prestatie. Elke dag rond hetzelfde tijdstip op en naar bed, ook in het weekend.
• Ochtendlicht. Twintig minuten daglicht kort na het opstaan ondersteunt de ochtendpiek.
• Eet op tijd. Lange periodes zonder eten vragen extra van een systeem dat al weinig reserve heeft.
• Bewegen op een laag pitje. Wandelen of rustig fietsen in plaats van intensieve training, en opbouwen op geleide van hoe je je de dag erna voelt.
• Herstel inplannen. Rust die pas komt als alles af is, komt nooit. Zet het in je agenda zoals je een afspraak zou inplannen.
• Wees geduldig. Herstel na een lange periode van overbelasting duurt weken tot maanden, en verloopt zelden in een rechte lijn.

Wil je eerst begrijpen wat cortisol precies doet en hoe het ritme werkt, dan geeft cortisol: wat het doet en hoe je het meet je het volledige beeld. Twijfel je of je klachten bij uitputting horen of bij iets anders, dan helpt burn-out of depressie je verder.